Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland

In de landschapstuin van Terra Maris is in het voorjaar van 2011 hard gewerkt aan een uniek Restauratie Opleidingsproject (ROP). Op een kunstmatig aangelegde aarden heuvel is een houten mottekasteeltje verrezen. Aan het woord de uitvoerder, opdrachtgever en architect.

De reconstructie van het hoogmiddeleeuws burchtje in Oostkapelle, de enige in Nederland, is geheel vervaardigd met traditionele en ambachtelijke verbindingen.

René Koeman, uitvoerder Bouwbedrijf  van de Linde, Goes

Dit mottekasteel is een bijzonder project. Heb je zoiets al eens eerder gemaakt?

Door Van de Linde is zoiets nog nooit eerder gemaakt. Dit mottekasteel is het enige in Nederland. Alleen in Frankrijk en Duitsland staat ook een mottekasteel. Dat in Frankrijk is gebruikt als voorbeeld voor dit exemplaar. Alles is traditioneel gebouwd. Zo zijn er bijvoorbeeld geen spijkers te zien.

Zo te zien bestaat het mottekasteel uit hout van grote afmetingen en zijn er verschillende soorten hout gebruikt. Welke houtsoorten zijn dat en hadden jullie problemen om aan deze soorten te komen?

Er is voornamelijk lariks en eiken gebruikt. De bovenkant (de dakbedekking) is gemaakt van kastanjehouten leitjes. Al het hout is onbehandeld en dat blijft zo. Doordat alles grof is opgezet kan de wind er gemakkelijk doorheen waaien. Dit zorgt ervoor dat het hout weer snel droog waait en het geen kans heeft om te rotten. Het hout komt voornamelijk uit het Zwarte Woud en was vrij gemakkelijk te verkrijgen.

Naast het grote gewicht van de houten onderdelen moeten er ook traditionele en ambachtelijke verbindingen gemaakt worden. Waren hier nog voorbeelden van en hebben jullie hiervoor speciaal gereedschap gebruikt?

Van verbindingen uit 1200 zijn geen voorbeelden te vinden. De architect heeft voorbeelden gezocht op tekeningen van oude, monumentale gebouwen en zijn eigen inzicht gebruikt. De verbindingen zijn zogenaamde pen- en gatverbindingen die opgesloten zijn met toognaalden. We hebben gebruik gemaakt van speciale gatensteekmachines en specifiek zaaggereedschap. Verder is het veel handwerk.

Gelet op het grote gewicht van de houten onderdelen, zijn deze waarschijnlijk niet handmatig opgezet. Hoe is dit gegaan?

Het mottekasteeltje bestaat uit acht segmenten en een dak. Het gewicht per segment bedraagt anderhalve ton. De segmenten zijn grotendeels op de werkplaats in elkaar gezet waarna ze naar de locatie getransporteerd zijn. Ter plekke zijn de segmenten verder in elkaar gezet. Verder is er nog vier ton eikenhout als gevelbeschieting gebruikt. Met een kraan zijn alle onderdelen op en in elkaar gezet.

Marten Hemminga, directeur Het Zeeuwse Landschap en Terra Maris en opdrachtgever

Wat was het idee om het mottekasteel te bouwen?

Er is in Nederland nog nooit een mottekasteel gereconstrueerd. Door de reconstructie ervan op de al aanwezige vliedberg kan een goed beeld gegeven worden van de functie waarvoor vliedbergen oorspronkelijk bedoeld waren.

Heeft de gekozen locatie een historische achtergrond of is de locatie willekeurig gekozen?

De enige mogelijke locatie was op de gereconstrueerde vliedberg. Het idee is al zeker vijf jaar oud, maar door het ontbreken van financiële middelen en vergunningen kon er steeds niets mee gedaan worden. Door bijdragen van onder andere de Nationale Postcodeloterij, Nationaal Landschap deelgebied Walcheren en het Europees Plattelands Ontwikkelingsfonds kon de reconstructie van het mottekasteel eindelijk gerealiseerd worden.

In eerste instantie zou het mottekasteeltje voor een korte periode geplaatst worden. Inmiddels is er toestemming gegeven om het kasteeltje voor langere tijd te laten staan. Waarom deze wijziging?

Het vele geld dat in de reconstructie gestoken wordt, maakte duidelijk dat het zonde zou zijn om het kasteeltje maar korte tijd te laten staan.

Zeeland en in het bijzonder Terra Maris heeft er een bijzondere publiekstrekker bij. Is dit ook een van de redenen geweest om het mottekasteel te bouwen?

Zeker, het kasteeltje is toch een van de elementen die de geschiedenis van Zeeland belichten. Het past ook goed in de landschapstuin die een onderdeel van het museum is. Er is gezocht naar iets dat extra publiek aantrekt en met de bouw van het kasteeltje is dat denk ik goed gelukt.

Hans Sinke, architect Bouwwinkel Zeeland, Middelburg

De opdracht voor de reconstructie van het mottekasteel was waarschijnlijk niet makkelijk gezien het historische karakter ervan. Waren er nog oude tekeningen beschikbaar of voorbeelden?

Oude tekeningen waren er niet. In Noordwest-Europa en Nederland is daar niets van overgebleven. Ik heb studies uit het buitenland bekeken over torenbouw uit die tijd. Door middel van een combinatie van deze gegevens en mijn eigen gevoel, heb ik nieuwe tekeningen gemaakt.

Om deze constructie op een historisch verantwoorde manier in elkaar te zetten, moest er toch ook nagedacht worden over de toenmalige houtconstructies. Was hier nog naslagwerk over?

Deze gegevens zijn gelukkig wel bewaard gebleven, met name die over monumentale bouw zoals kloosters. Ook was bekend welke gereedschappen men destijds gebruikte. In Zeeland waren bepaalde houtsoorten niet aanwezig, zodat deze van buiten Zeeland werden gehaald. Ook natuursteen moest uit andere gedeelten van Nederland gehaald worden.

Was dit voor u het eerste project waarbij een historisch bouwwerk moest worden teruggebouwd?

Het mottekasteeltje dateert uit de twaalfde eeuw. Het is uit die periode inderdaad mijn eerste project. De latere bouw, vijftiende en zestiende eeuw, komt vaker voor. Je kunt dus inderdaad zeggen dat dit een bijzonder project is voor mij.

U staat bekend als een enthousiaste architect met een grote passie voor historische bouwkunde. Heeft u nog meer projecten op stapel staan?

Het herstellen van de Kruisdijkschans bij Sluis staat binnenkort te gebeuren. Verder zijn we momenteel nog bezig met het herstellen van de kademuren aan de Rouaansekaai in Middelburg. Het gaat hier om zeventiende-eeuws metselwerk. Omdat ook hier weinig gegevens over bekend waren, zijn er vooraf proefboringen gedaan. Achter bijna elke steen die uit de kademuur gehaald wordt zitten verrassingen door werkzaamheden van al die jaren. Ook dit is een interessant project.

Door dit soort projecten en werkzaamheden wordt het steeds meer duidelijk dat er ook in de toekomst mensen nodig zijn die deze restauratiewerkzaamheden kunnen blijven uitvoeren. De restauratieopleiding is daarom zeer belangrijk voor onze toekomst.